در سیستم بانکی ایران بانك‌های تجاری و موسسات اعتباری غیر بانکی براساس اخذ مجوز از بانک مرکزی مجاز به انتشار گواهی سپرده ویژه سرمايه‌گذاری عام و بانك‌های تخصصی براساس اخذ مجوز مجاز به چاپ و انتشار گواهی سپرده سرمايه‌گذاری عام و خاص و فروش آن به آحاد مردم مي‌باشند.
حداکثر مدت گواهی‌های عام و خاص 5 ساله و حداقل یکساله بوده و سود پرداختی به دارندگان اوراق گواهی طبق کوپن‌های الصاقی و در مدت هر سه ماه یک‌بار در مقاطع مشخص و معین قابل پرداخت به صاحبان و دارندگان اوراق می‌باشد. این سپرده‌ها در بیشتر مواقع بی‌نام و قابل انتقال به غیر بوده واصل و فرع اوراق از طرف بانک و موسسه صادرکننده تضمین می‌گردد.
نحوه پرداخت سود علی‌الحساب مربوط به سپرده گواهی‌های عام همانند روش جاری در مورد سپرده‌های سرمايه‌گذاری فعلی با اخذ مجوز از بانک مرکزی تعیین و اعلام می‌گردد ولی در مورد سپرده گواهی خاص بانك‌های تخصصی باید نرخ سود علی‌الحساب مورد به مورد و برای هر طرح جهت اخذ تاییدیه به بانک مرکزی اعلام و بانک مرکزی پس از بررسی‌های اولیه درصورت تایید اجازه برای چاپ و فروش صادر مي‌نماید.
نسبت این سپرده‌ها همانند نسبت سپرده‌های قانونی و سپرده‌های متناظر در نزد سیستم بانکی بوده و بازخرید گواهی قبل از سررسید توسط بانک/ موسسه اعتباری مشروط بر بازخریدی در بازار دست دوم یا بازار ثانویه(درصورت ایجاد) بلامانع مي‌باشد و این بدین معنی است که بانك‌ها و موسسات مالی مجاز به استفاده از منابع خود برای بازخرید این گونه اوراق درصورت ارجاع شدن آن به بانک نمي‌باشند که برای قانونی نمودن این مساله بانك‌ها در اکثر مواقع اقدام به استفاده از شركت‌های وابسته به خود نموده و در واقع درصورت بازخرید و فروش مجدد اوراق به نیابت از شركت‌های وابسته، اقدام به عملیات بازار ثانویه مي‌نمایند و با اجرای این کار عملا بازار دست دوم به نوعی ایجاد و عملیاتی مي‌گردد.
با توجه به ماهیت گواهی سپرده ویژه سرمايه‌گذاری عام منابع حاصله پس از فروش گواهی در تامين مالی طرح‌های متفرقه یک موسسه مالی یا بانک به‌کار مي‌رود ولی در مورد گواهی سپرده سرمايه‌گذاری خاص بانك‌ها به منظور تجهیز منابع برای تامين منابع طرح‌های مشخص جدید و سودآور تولیدی و ساختمانی و خدماتی و نیز توسعه و تکمیل طرح‌های سودآور خاص و یک طرح مخصوص و منحصر به فرد اقدام به تهیه و فروش گواهی سپرده سرمايه‌گذاری خاص مي‌نمایند. به‌طوری‌که برای هر طرح به‌صورت مجزا بايد مجوز انتشار گواهی سپرده خاص از بانک مرکزی اخذ و نسبت به چاپ و انتشار و فروش اقدام گردد. شایان ذکر است اینکه متقاضی برای طرح ویژه سرمايه‌گذاری خاص بايد منحصرا یک فرد با شخصیت حقوقی باشد و مبالغ به‌دست آمده از فروش این اوراق حتما مي‌بایست در همان طرح هزینه و مصرف گردد و این نوع گواهی دارای شرایط مخصوص بوده که بانك‌ها / موسسات مي‌بایست گزارشات فنی اقتصادی و مالی و توجیهی لازم را برای طرح تهیه نمایند که به علت تخصصی شدن مطالب، موضوع به چند جمله فوق بسنده مي‌گردد.
منتها در باب تفاوت در ماهیت عملی و واقعی فروش اوراق مشارکت و گواهی عام و خاص توسط دولت و بانک مرکزی و بانك‌ها و موسسات مالی مطالبی به‌شرح مختصر ارائه مي‌گردد:
در هر جامعه برای گسترش بازارهای مالی و رشد تولید و بالا بردن سطح رفاه عمومی، استفاده از اوراق يكي از ابزارهای مناسب برای اجرای سياست‌های مالی و پولی می‌باشد. لذا فروش اوراق مشارکت دولت و فروش گواهی‌های عام و خاص توسط بانك‌ها به منظور جمع آوری وجوه سرگردان و آزاد نزد مردم و شركت‌ها و حتی موسسات مالی صورت می‌پذیرد. دولت و بانك‌ها با جمع‌آوری وجوه اقدام به تجهیز منابع برای تامين مالی طرح‌های زیر بنایی و پروژه‌ها و طرح‌های اقتصادی مي‌نمایند و همین امر موجب بازگشت و تزریق مجدد پول به جامعه در قالب تسهیلات و اعتبارات مي‌گردد.
ولی فروش اوراق مشارکت متعلق به بانک مرکزی توسط بانك‌ها به مردم و شركت‌ها و حتی بانك‌ها باعث انتقال منابع به بانک مرکزی شده و باعث کاهش قدرت خرید در مردم می‌گردد. با توجه به این امر، بانک مرکزی اقدام به اعمال سياست‌های پولی و مالی و انقباضي و انبساطی و هدایت و کنترل نقدینگی در سطح جامعه نموده و می‌تواند به‌سهولت جريان‌های پولی جامعه را به‌نحو احسن هدایت و موج‌های حاصله را مهار نماید.
توضیح اینکه اگر دولت اوراقی صادر و از طریق بانك‌ها به‌مردم بفروشد تاثیری در دارایی‌های بانک مرکزی و پایه پولی و در نتیجه عرضه پول نخواهد داشت ولی درصورت خرید اوراق مشارکت از مردم و بانك‌ها توسط بانک مرکزی (جمع‌آوری اوراق صادره)، بانک مرکزی با خرید اوراق از یک طرف به دارایی‌های خود و منابع پایه پولی و از طرف دیگر به مصارف پایه پولی مي‌افزاید و با تحویل پول در مقابل اوراق هم پایه پولی وهم عرضه پول را افزایش می‌دهد یا بالعکس هنگامی‌که بانک مرکزی در بازار اوراق مشارکت می‌فروشد مقدار پایه پولی کاهش یافته و حجم نقدینگی به میزان بیشتری کاهش مي‌یابد چون با فروش اوراق توسط بانک مرکزی از دارایی‌های بانک مرکزی کاسته می‌شود که به‌معنی کاهش پایه پولی بوده و در واقع چون پول توسط بانک مرکزی جمع‌آوری یا از جریان خارج می‌شود پس حجم پول در جامعه هم کاسته شده و به همین ترتیب حجم نقدینگی کاهش مي‌یابد.
با این شرح مختصر خریداران اوراق مشارکت و گواهی عام – خاص قادر خواهند بود با علم و آگاهی بیشتری در خرید‌های خود تصمیم‌گیری نموده و خود را با اهداف دولت و بانک مرکزی هماهنگ نمایند.
* کارشناس بانک کشاورزی

عليرضا كشاورز *

تاريخ چاپ : شنبه 26 مرداد 1387روزنامه دنیای اقتصاد